صبر انقلابی چقدر باید تمدید شود؟
کامران طباطبایی (روزنامه‌نگار)
۱- صفحه اول

۲- سیاست

۳- سیاست

۴- جامعه
۵- ویژه شهرستان
۶- اقتصاد
۷- فرهنگ و هنر
۸- صفحه آخر

1832

چهار دوره مذاکرات ایران و عربستان با خوش‌بینی همراه بوده است

تهران - ریاض در فاز تفاهم

همدلی|  محسن رفیق: پس از برگزاری دور چهارم مذاکرات تهران با ریاض، گزارش‌ها از استقبال مقام‌های سیاسی دو کشور از پیشرفت مذاکرات خبر می‌دهند. در همین حال، بسیاری از واکنش‌های کشورهای خارجی نیز نسبت به مذاکرات، با خوش‌بینی‌هایی همراه بوده است.بر اساس گزارش‌های منتشر شده، تهران و ریاض بعد از چهار دور مذاکره به تفاهماتی رسیده‌اند که از مهم‌ترین آنها، توقف حمایت‌‌های عربستان از گروه‌‌های معارض ایرانی، سرمایه‌گذاری عربستان در عراق و سوریه‌‌، ایجاد جاده بین‌المللی میان مشهد-کربلا و مکه و همچنین بازگشایی سفارت‌‌های دو کشور بوده است. این در شرایطی است که عربستان سعودی به تازگی به پایان دادن جنگ در یمن متمایل شده است و به‌علاوه در روند بازگرداندن بشار اسد به عنوان صاحب کرسی سوریه در اتحادیه عرب مشارکت دارد. در همین حال، روی کار آمدن دولت جو بایدن در آمریکا و تغییر استراتژی این کشور در خاورمیانه باعث به وجود آمدن نگرانی‌های بیشتری برای عربستان و تمایل این کشور برای ایجاد برخی تغییرات در سیاست خارجی خود شده است.در همین راستا،‌ روز گذشته نیز شبکه دویچه وله گزارش داد که در ادامه رایزنی‌های اخیر میان ایران و عربستان برای از سرگیری روابط میان دو کشور، یک هیأت سعودی نیز به تهران سفر کرده است. دویچه وله در گزارش خود با اشاره به برگزاری چهار دوره مذاکره میان تهران و ریاض آن را نشانه‌ای از ادامه تلاش‌ها برای بهبود روابط میان دو کشور که از سال 2016 تاکنون قطع شده بود، توصیف کرد.این شبکه آلمانی در ادامه با اشاره به ‌‌این‌که از آن زمان، این دو کشور تقریبا در تمام موارد به‌ویژه جنگ یمن، سوریه و لبنان در دو جبهه مخالف قرار داشتند، اضافه کرد: «می‌توان اظهارات محمد بن سلمان، ولیعهد سعودی را به عنوان یک رویداد قابل توجه در نظر گرفت که  ابراز امیدواری کرده بود مذاکرات با ایران به نتایج ملموسی برای ایجاد اعتماد و احیای روابط دوجانبه منجر شود.»
در همین حال، عدنان طباطبایی مدیرعامل و کارشناس مرکز تحقیقاتی کارپو در آلمان در گفت‌وگو با دویچه وله تصریح کرد: «در حال حاضر، این یک نشانه مثبت است که مذاکرات آنها ادامه داشته و دیگر انکار نمی‌شود. با این حال، وقتی نشانه‌ها از سوی تهران و ریاض را مقایسه می‌کنیم، ایران نسبت به آیتده مثبت این رایزنی‌ها اطمینان بیشتری دارد.»دویچه وله ادامه داده است:«اعتماد به نفس بیشتر ایران منطبق با تصور این کشور از موقعیت قوی‌تر خود در منطقه، علی‌رغم تحریم‌های آمریکا و تاثیرات مخرب اقتصادی آن است. عدنان طباطبایی معتقد است که ایران تمایل زیادی به گسترش روابط تجاری با منطقه دارد. چراکه به نظر می‌رسد عربستان سعودی که بزرگ‌ترین کشور در خاورمیانه و پس از مصر، دومین بازار بزرگ از نظر جمعیت در جهان عرب است، یک شریک تجاری مورد استقبال برای اقتصاد ایران باشد.‌»
صنم وکیل معاون بخش خاورمیانه و شمال آفریقا در اندیشکده چتم ‌‌هاوس مستقر در لندن نیز در این مورد می‌گوید: «احیای روابط میان ایران و عربستان حامل این پیام برای کل منطقه است که ایران یک قدرت منطقه‌ای است و باید با آن کنار بیاییم. هرچند این فقط ایران نیست که به دنبال تحقق اهداف اقتصادی خود است.» این کارشناس اقتصادی اضافه کرده است: «من بر این باورم که عربستان سعودی در شرایط کرونا و جنگ کنونی در یمن، منافع امنیتی و اقتصادی خود را در اولویت قرار داده است. از منظر عربستان سعودی پایان دادن به جنگ یمن، پرداختن به چشم‌انداز ۲۰۳۰ و جذب سرمایه‌گذاری جدی در پادشاهی سعودی تنها از طریق تنش زدایی با ایران قابل تحقق خواهد بود.»صنم وکیل ادامه داد:«با خروج آمریکا از افغانستان آنها، سعودی‌ها اطمینان پیدا کردند که ایالات متحده لزوماً برای محافظت از شرکای خود در منطقه تمایل ندارد، برای آن سرمایه گذاری نمی‌کند و مایل نیست تلاش زیادی در این زمینه انجام دهد. هرچند، پیش از این نیز در جریان حمله به تاسیسات بزرگ نفتی عربستان در سال 2019 که به توقف نیمی از تولیدات نفت ریاض منجر شد، واشنگتن چندان حمایتی از این کشور نکرد.» ریاض پس از وقوع این حادثه تهران را به دست داشتن در آن متهم کرد اما ایران به‌طور قوی این اتهامات را رد کرد. صنم وکیل معتقد است که این حادثه تاثیر بسیار زیادی در ارزیابی‌های ژئوپولتیک عربستان سعودی داشته است.شبکه دویچه وله همچنین گزارش داد:«گفته شده است که یک هیئت سعودی برای بازدید از دفاتر دیپلماتیک سابق خود در ایران به این کشور سفر کرده اما این موضوع به‌طور رسمی تایید نشده است.» عدنان طباطبایی در این باره اظهار کرد: «مسائل متعددی وجود دارد که دو کشور را پس از چند سال پر تنش به هم نزدیک می‌کند. من به تازگی از ریاض بازگشته‌ام و باور رایج این است که اکنون پنجره‌ای از فرصت‌ها برای بهبود روابط با ایران وجود دارد.» او اضافه کرد:«با این حال، من فکر نمی‌کنم که به زودی شاهد بازگشت سفیران عربستان و ایران به پایتخت‌های یکدیگر باشیم اما گشایش یک دفتر دیپلماتیک واقع بینانه است که در حال حاضر، یک گام بسیار مثبت خواهد بود.»
از سوی دیگر، همزمان با ادامه مذاکرات عربستان و ایران و توافق‌هایی برای بازگشایی کنسولگری‌های دو کشور، گمانه‌زنی‌هایی درباره رفع ممنوعیت سفر شهروندان عربستانی به ایران پس از پنج سال، مطرح شده است. سال ۲۰۱۶ پس از تعرض به سفارت عربستان، دولت این کشور سفارتخانه و کنسولگری خود را در ایران تعطیل و سفر شهروندانش را نیز ممنوع کرد. در همان سال، مدیرکل اداره گذرنامه عربستان به اتباع این کشور هشدار داد: «بدون مجوز این اداره، شهروندان عربستانی حق سفر به یمن، سوریه، اراضی اشغالی تحت کنترل رژیم صهیونیستی، تایلند و ایران را ندارند.»این هشدارها زمانی جدی‌تر شد که همراه با آن، وزارت امور خارجه عربستان اخطار داد: «عبور از کشور سوم برای رسیدن به کشورهای ممنوعه، یا داشتن مُهر ورود و خروج این شش کشور، جرم است. عربستان این ممنوعیت را متوجه شهروندان کویت، امارات، بحرین و دیگر کشورهای عربی هم‌پیمان با خود نیز دانست.»
اگر چه آمار دقیقی از میزان هزینه‌کرد گردشگران عربستانی و دیگر کشورهای عربی در ایران وجود ندارد، اما برخی مطالعات، شهروندان این کشورها را از جمله گردشگران ولخرج معرفی کرده است. در نتیجه، اجرای آن فرمان، صنعت گردشگری ایران را تحت تاثیر قرار داد، چنان‌که در سال‌های بعد، هتلداران شهر مشهد که یکی از اصلی‌ترین مقاصد این دسته از گردشگران بودند، معترف شدند خسارت مالی سنگینی را به علت توقف سفر شهروندان کشورهای عربی به ویژه عربستانی‌ها متحمل شده‌اند و رئیس اتحادیه هتلداران خراسان رضوی هم از به فروش گذاشته شدن ۷۰ هتل در شهر مشهد خبر داد. در آن سال‌ها، بسیاری از سرمایه‌گذاری‌ها به ویژه در ساخت هتل که شرکای عربی داشت نیز متوقف شد.
محمد قانعی از اتحادیه هتل‌داران خراسان رضوی، یک سال پس از ماجرای سفارت عربستان و ممنوعیت سفر شهروندان این کشور به ایران گفته بود:«هتل‌های لوکس این شهر بیشترین خسارت مالی را از این جریان متحمل شدند. هتل‌های لوکسی که در جریان سرمایه‌گذاری‌های سال‌های ۹۲ تا ۹۵ به شهر مشهد اضافه شده بودند، هتل‌هایی با تزئینات و خدمات متناسب با سلیقه گردشگران عرب که پس از تهدیدهای عربستان از رونق افتادند.» او همچنین گفته بود: «پیش از قطع روابط تهران و ریاض و تیره شدن فضای سیاسی میان ایران و کشورهای حوزه خلیج‌فارس، مشهد هر سال میزبان حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار گردشگر از کشورهای عربی بود و شرکت‌های بحرینی و عربستانی بیش از ۱۰ هتل ۴ و ۵ ستاره را به صورت سالانه در مشهد اجاره می‌کردند.»
بنا به اظهارات مسئولان گردشگری نیز ایران از سال ۱۳۹۵ به بعد حدود ۵۰درصد از بازار گردشگری کشورهای عربی و حاشیه خلیج فارس را از دست داده بود و در سال‌هایی شمار سفر گردشگران عربستانی به ایران نیز صفر شده بود. گردشگران عربستانی که بیشتر شیعیان این کشور به شمار می‌آیند در تمام این سال‌ها از مسیر کشور سوم برای سفر به ایران استفاده کرده‌اند، چون پرواز مستقیمی بین ایران و عربستان برقرار نبوده است. با این وجود، دولت عربستان همچنان بر اجرای فرمان ممنوعیتِ سفر، پابرجا مانده است.
در سال ۱۳۹۸ همزمان با مذاکرات حج بین ایران و عربستان، نماینده ایران، این انتظار را مطرح کرد که قوانین و ضوابط سخت‌گیرانه عربستان برای سفر زائران، سیاحان و گردشگران این کشور به ایران لغو شود. این موضوع در جریان مذاکرات دیپلماتیک ایران و عربستان نیز از سوی وزارت امور خارجه ایران بار دیگر مطرح و پیگیری شده است و انتظار می‌رود در صورت بازگشایی کنسولگری ایران و عربستان که از سال ۱۳۹۵ در دو کشور تعطیل شده است، نه تنها عمره برای ایرانی‌ها از سر گرفته شود که فرمان ممنوعیت سفر شهروندان عربستانی به ایران و جرمی که از این سفر متوجه آن‌ها شده است، ملغی شود.